نحوه راه رفتن و دویدن فقط به حرکت پاها محدود نمیشود. هر گام نتیجه هماهنگی میان پا، مچ، زانو، لگن و سایر بخشهای بدن است. اگر این هماهنگی به درستی انجام نشود، بدن ممکن است برای حفظ تعادل و ادامه از حرکات جبرانی (کمک گرفتن از بخشهای دیگر بدن برای جبران) استفاده کند. تکرار این وضعیت به خصوص در فعالیتهایی مانند دویدن، میتواند روی کارایی حرکت و فشار وارد شده به اندامهای مختلف اثر بگذارد.
در چنین وضعیتی آنالیز گیت (Gait Analysis) اهمیت پیدا میکند. این ارزیابی با بررسی نحوه حرکت پا و بدن، اطلاعاتی درباره سبک حرکتی فرد در اختیار میگذارد، اطلاعاتی که میتواند هنگام انتخاب کفش ورزشی، بررسی برخی عوامل مرتبط با آسیب و پیدا کردن نقاط قابل بهبود در تکنیک دویدن مفید باشد. برای مثال میزان پرونیشن، نحوه فرود پا، کادنس و حتی نقش قدرت عضلات مرکزی و انعطافپذیری در الگوی حرکتی را میتوان در یک ارزیابی مناسب بررسی کرد.
گیت راه رفتن چیست؟ تعریف Gait و الگوی حرکتی بدن
گیت (Gait) به الگوی حرکتی بدن هنگام جابهجایی گفته میشود، یعنی مجموعهای از حرکات هماهنگ و تکرارشوندهای که بدن برای برداشتن هر گام و انتقال وزن از یک پا به پای دیگر انجام میدهد. در این الگو فقط حرکت پا اهمیت ندارد و نحوه حرکت مچ، زانو، لگن و سایر بخشهای بدن نیز در شکلگیری گیت نقش دارد.
به بیان ساده هر فرد هنگام راه رفتن یا دویدن الگوی حرکتی خاصی دارد. نحوه قرار گرفتن پا، میزان چرخش و حرکت مفاصل و شیوه انتقال وزن در هر گام، بخشی از این الگو را تشکیل میدهد. به همین دلیل وقتی از الگوی راه رفتن صحبت میشود، منظور فقط شکل قدم برداشتن نیست. بلکه هماهنگی بخشهای مختلف بدن در طول حرکت است.
تفاوت گیت با راه رفتن معمولی چیست؟
راه رفتن به یک فعالیت حرکتی مشخص برای جابهجایی بدن گفته میشود، در حالی که گیت (Gait) به الگوی انجام این فعالیت اشاره دارد. به عبارت دیگر راه رفتن یک حرکت است اما گیت توضیح میدهد این حرکت چگونه انجام میشود.
در گیت عواملی مانند ترتیب و زمانبندی حرکت پاها، نحوه تماس پا با زمین، انتقال وزن از یک پا به پای دیگر و حرکت هماهنگ مفاصل اندام تحتانی بررسی میشوند. به همین دلیل ممکن است دو نفر هر دو در حال راه رفتن باشند، اما الگوی گیت آنها یکسان نباشد، برای مثال نحوه فرود پا یا حرکت مچ و زانو میتواند متفاوت باشد.
بنابراین وقتی متخصص از الگوی گیت یا الگوی راه رفتن صحبت میکند، منظور صرفا راه رفتن نیست، بلکه نحوه و کیفیت اجرای این حرکت در هر گام است. همین تفاوت است که امکان بررسی گیت و شناسایی برخی ناهماهنگیهای حرکتی را فراهم میکند.
چرخه کامل راه رفتن و مراحل آن (چرخه گیت)
چرخه راه رفتن مجموعه حرکات تکرارشوندهای است که از تماس یک پا با زمین شروع میشود و تا تماس دوباره همان پا با زمین ادامه پیدا میکند. در این چرخه پاها به صورت متناوب وزن بدن را تحمل میکنند یا از زمین جدا شده و برای گام بعدی حرکت میکنند. مهمترین بخشهای این چرخه عبارتاند از:
- مرحله تماس پا با زمین (Stance): در این مرحله پا با زمین در تماس است و وزن بدن را تحمل میکند. نحوه تماس پا با زمین و حرکت مچ و سایر مفاصل اندام تحتانی در این بخش در بررسی الگوی گیت اهمیت دارد.
- مرحله نوسان پا (Swing): در این مرحله پا از زمین جدا شده و به سمت جلو حرکت میکند تا برای گام بعدی آماده شود. در این بخش پا وزن بدن را تحمل نمیکند و اندام تحتانی در حال جا به جایی است.
- حمایت هم زمان هر دو پا (Double Support): در این بخش هر دو پا برای مدت کوتاهی هم زمان با زمین تماس دارند و در حمایت از بدن و انتقال وزن از یک پا به پای دیگر نقش دارند. دابل ساپورت در واقع بخشی از مرحله تماس پا با زمین است نه یک مرحله اصلی مستقل.
آنالیز راه رفتن چیست و چرا اهمیت دارد؟
آنالیز راه رفتن یا Gait Analysis یک ارزیابی از نحوه حرکت بدن هنگام راه رفتن یا دویدن است که با تمرکز بر الگوی حرکتی پا و اندامهای مرتبط انجام میشود. در این ارزیابی مواردی مانند نحوه تماس پا با زمین، میزان چرخش پا به سمت داخل یا خارج و هماهنگی حرکت پا، زانو و لگن بررسی میشود تا مشخص شود الگوی حرکتی فرد چگونه است.
اهمیت آنالیز گیت فقط به پیدا کردن نوع پرونیشن (چرخش پا به سمت داخل) محدود نمیشود. بررسی دقیقتر حرکت میتواند نشان دهد آیا بخشی از بدن برای جبران یک ناهماهنگی، تحت فشار بیشتری قرار میگیرد یا خیر. برای مثال در یک ارزیابی ویدیویی میتوان حرکاتی مانند فرود روی پاشنه، کادنس پایین، افت لگن یا چرخش رو به داخل زانو و مچ را بررسی کرد.
شناخت این الگوها برای دوندگان اهمیت زیادی دارد، زیرا تکرار یک الگوی حرکتی نامناسب در طول تمرینهای متعدد میتواند کارایی دویدن را کاهش دهد و زمینه بروز ناراحتی یا آسیبهای تکرارشونده را بیشتر کند. از طرف دیگر نتیجه آنالیز میتواند در انتخاب نوع مناسب کفش و مشخص کردن زمینههایی مانند تقویت عضلات مرکزی یا بهبود انعطاف پذیری مورد استفاده قرار گیرد.
آنالیز راه رفتن چه مشکلاتی را تشخیص میدهد؟
در آنالیز گیت فقط میزان پرونیشن بررسی نمیشود، نحوه حرکت پا و بدن نیز ارزیابی میشود تا عواملی که ممکن است روی کیفیت و کارایی دویدن تأثیر بگذارند، شناسایی شوند. مهمترین مواردی که در این بررسی مورد توجه قرار میگیرند عبارتاند از:
- پرونیشن بیش از حد: زمانی که پا بیش از اندازه به سمت داخل میغلتد و الگوی حرکت پا از حالت متعادل فاصله میگیرد.
- پرونیشن کم یا سوپینیشن: زمانی که پا به اندازه کافی به سمت داخل نمیغلتد و این موضوع در ارزیابی الگوی حرکت قابل مشاهده است.
- کادنس پایین: برداشتن گامهای بلند با تعداد گام کمتر که میتواند با کاهش کارایی یا دشوارتر شدن افزایش سرعت همراه باشد.
- فرود روی پاشنه: بررسی محل و نحوه فرود پاشنه هنگام تماس پا با زمین و اینکه آیا این الگو میتواند با افزایش ریسک آسیب مرتبط باشد یا خیر.
- ضعف عضلات مرکزی بدن: در برخی افراد ضعف عضلات مرکزی میتواند با افت لگن و در ادامه چرخش زانو و مچ پا به سمت داخل همراه شود.
- انعطافپذیری پایین: محدودیت انعطافپذیری در عضلات همسترینگ و ساق میتواند یکی از عوامل مرتبط با آسیبهای دویدن باشد.
مطالعه بیشتر: سوپنیشن و پرونیشن مچ پا چیست؟
آنالیز راه رفتن چگونه انجام میشود؟ روشها و تجهیزات
نوع آنالیز راه رفتن بر اساس هدف ارزیابی و سطح تجهیزات مورد استفاده تعیین میشود. در سادهترین حالت حرکت فرد به صورت مستقیم مشاهده میشود، اما در روشهای دقیقتر حرکت با دوربین، ویدیو یا تجهیزات ثبت حرکت ضبط و بررسی میشود. در هر روش هدف اصلی این است که نحوه حرکت پا و اندامهای مرتبط در طول گام یا دویدن بهتر شناخته و مشخص شود آیا الگوی حرکتی فرد هماهنگ است یا بخشی از بدن برای جبران یک حرکت نامناسب، تحت فشار بیشتری قرار میگیرد.
برای انجام تست گیت فرد معمولا در شرایطی قرار میگیرد که الگوی حرکتی طبیعی او قابل مشاهده باشد. متخصص با توجه به روش مورد استفاده، مواردی مانند نحوه تماس پا با زمین، حرکت مچ و زانو، وضعیت لگن، میزان پرونیشن و نحوه فرود پا را بررسی میکند.
تفاوت روشهای آنالیز گیت بیشتر در نحوه ثبت حرکت و میزان جزئیاتی است که میتوان از آن به دست آورد. مشاهده مستقیم برای بررسی کلی نحوه حرکت مناسب است، اما روشهای ویدیویی و دستگاهی امکان بررسی دقیقتر حرکت پا و بدن را فراهم میکنند. بنابراین روش آنالیز متناسب با هدف ارزیابی و میزان جزئیات مورد نیاز به چند دسته تقسیم میشود که عبارتاند از:
- آنالیز مشاهدهای (بالینی)
- آنالیز راه رفتن با دستگاه و سنسور حرکتی
- آنالیز ویدیویی گیت
ارزیابی مشاهدهای الگوی راه رفتن
در روش مشاهدهای متخصص ابتدا از فرد میخواهد در حالت طبیعی راه برود یا در صورت نیاز بدود. سپس حرکت بدن در طول چند گام از نزدیک بررسی میشود. نحوه قرار گرفتن پا، تماس پا با زمین و حرکت مچ، زانو و لگن از جمله مواردی هستند که در این بررسی مورد توجه قرار میگیرند.
متخصص با دنبال کردن حرکت پا و اندام تحتانی میتواند الگوی کلی حرکت را ارزیابی کند و ببیند آیا بین بخشهای مختلف بدن هماهنگی مناسبی وجود دارد یا خیر. برای مثال حرکت زانو و مچ پا را میتوان در ارتباط با حرکت لگن بررسی کرد نه اینکه هر مفصل به صورت جداگانه بررسی شود.
این روش به تجهیزات پیچیدهای نیاز ندارد و برای یک بررسی اولیه مناسب است. اما چون حرکت با چشم و در لحظه ارزیابی میشود، جزئیات بعضی حرکات سریع ممکن است به راحتی دیده نشوند. در چنین شرایطی فیلم برداری یا تجهیزات ثبت حرکت میتوانند بررسی دقیقتری فراهم کنند.
آنالیز راه رفتن با دستگاه و سنسور حرکتی
در روشهای مبتنی بر دستگاه و سنسور، حرکت فرد با تجهیزات مخصوص ثبت میشود. فرد در شرایط تعیین شده حرکت میکند و سنسورها یا دستگاه، اطلاعات مربوط به حرکت را ثبت میکنند تا متخصص بتواند الگوی حرکتی را با جزئیات بیشتری بررسی کند.
مزیت این روش نسبت به مشاهده مستقیم این است که حرکت به صورت ثبت شده در اختیار متخصص قرار میگیرد و امکان بررسی دقیقتر اطلاعات وجود دارد. البته نوع سنسور و تعداد تجهیزات و اطلاعاتی که ثبت میشود به سیستم مورد استفاده و هدف ارزیابی بستگی دارد.
بنابراین تست گیت با دستگاه یک روش کاملا یکسان در همه مراکز نیست و نوع تجهیزات مورد استفاده تعیین میکند که چه بخشهایی از حرکت قابل بررسی باشند.
آنالیز ویدیویی گیت چگونه انجام میشود؟
در آنالیز ویدیویی گیت فرد روی تردمیل قرار میگیرد و برای چند دقیقه میدود. سپس هم زمان از حرکت پاهای او فیلمبرداری میشود. پس از پایان فیلمبرداری ویدیو با سرعت پایینتر و جزئیات بیشتر بررسی میشود تا حرکت پا و بدن در مراحل مختلف دویدن به دقت دیده شود.
در این بررسی متخصص میتواند نحوه تماس پا با زمین، میزان پرونیشن، نحوه فرود پاشنه و حرکت پاها را ارزیابی کند. علاوه بر پا، حرکت لگن و زانو نیز مورد توجه قرار میگیرد تا مشخص شود آیا ناهماهنگی یا حرکت جبرانی در زنجیره حرکتی وجود دارد یا خیر.
یکی از مزیتهای اصلی این روش، امکان آهسته کردن و بازبینی چندباره حرکت است. حرکاتی که هنگام دویدن در کسری از ثانیه اتفاق میافتند با کاهش سرعت ویدیو واضحتر دیده میشوند و متخصص فرصت بیشتری برای بررسی جزئیات الگوی دویدن دارد.
انواع گیت راه رفتن، آشنایی با الگوهای مختلف حرکت پا
نحوه حرکت پا هنگام راه رفتن و دویدن در همه افراد یکسان نیست. یکی از مهمترین تفاوتها میزان چرخش پا به سمت داخل هنگام تماس با زمین است. این حرکت تا حدی طبیعی است، اما اگر بیش از اندازه یا کمتر از حد معمول باشد، الگوی گیت فرد متفاوت خواهد بود.
به طور کلی سه الگوی اصلی را میتوان در نظر گرفت:
- گیت طبیعی (Neutral): در گیت طبیعی پا هنگام برخورد با زمین به شکل متعادل به سمت داخل حرکت میکند. نه چرخش پا به سمت داخل بیش از حد است و نه کمتر از میزان معمول.
- گیت با پرونیشن بیش از حد (Overpronation): در این حالت پا هنگام تماس با زمین بیش از اندازه به سمت داخل میچرخد. اگر این الگو در دویدن تکرار شود، میتواند باعث شود بخشهای دیگر پا و بدن نیز برای حفظ هماهنگی، حرکت متفاوتی داشته باشند. بررسی این وضعیت میتواند در انتخاب کفشهای مناسبتر برای فرد کمک کننده باشد.
- گیت با پرونیشن کم یا سوپینیشن (Underpronation / Supination): در این حالت پا هنگام تماس با زمین به اندازه کافی به سمت داخل نمیچرخد. به این وضعیت پرونیشن کم یا سوپینیشن گفته میشود. شناخت این الگو نیز هنگام انتخاب کفش دویدن اهمیت دارد.
تفاوت این سه الگو را میتوان به زبان ساده بر اساس میزان چرخش پا به سمت داخل مقایسه کرد:
| نوع گیت | حرکت پا هنگام تماس با زمین | اصطلاح انگلیسی |
|---|---|---|
| گیت طبیعی | چرخش متعادل به سمت داخل | Neutral |
| پرونیشن بیش از حد | چرخش بیشتر از حد معمول به سمت داخل | Overpronation |
| پرونیشن کم / سوپینیشن | چرخش کمتر از حد معمول به سمت داخل | Underpronation / Supination |
گیت طبیعی چگونه است؟
در گیت طبیعی بخشهای مختلف بدن هنگام راه رفتن یا دویدن با یکدیگر هماهنگ حرکت میکنند و هر مفصل در محدوده حرکتی مناسب خود قرار میگیرد. در این الگو بدن برای حفظ تعادل و پیش بردن حرکت، فشار یا حرکت اضافی را به یک بخش خاص منتقل نمیکند. مهمترین ویژگیهای گیت طبیعی عبارتاند از:
- وضعیت مناسب سر و ستون فقرات: سر در راستای بدن قرار میگیرد و ستون فقرات حالت طبیعی خود را حفظ میکند. بدن بیش از حد به جلو، عقب یا طرفین خم نمیشود و وضعیت کلی بدن در طول حرکت متعادل باقی میماند.
- حرکت لگن: لگن هنگام برداشتن گامها حرکتی طبیعی و کنترل شده دارد و بیش از اندازه به یک سمت نمیافتد. هماهنگی لگن با حرکت پاها به حفظ تعادل و اجرای روانتر گامها کمک میکند.
- حرکت زانو: زانو در مسیر طبیعی خود حرکت میکند و هنگام راه رفتن یا دویدن، چرخش غیرطبیعی یا حرکت بیش از حد به سمت داخل یا خارج ندارد. حرکت مناسب زانو به هماهنگی بهتر میان ران، ساق و مچ پا کمک میکند.
- حرکت مچ پا: مچ پا هنگام تماس پا با زمین و انتقال وزن، حرکت کنترل شدهای دارد. چرخش پا به سمت داخل در حد طبیعی انجام میشود و مچ برای جذب فشار و انتقال نیرو با سایر بخشهای پا هماهنگ است.
- نحوه تماس پا با زمین: پا هنگام تماس با زمین به شکلی کنترل شده قرار میگیرد و فشار وارد شده به بدن به صورت مناسب در پا و اندام تحتانی توزیع میشود. نحوه تماس پا با زمین یکی از موارد مهم در بررسی الگوی گیت است و باید در کنار حرکت سایر بخشهای بدن ارزیابی شود.
چگونه نوع گیت خود را تشخیص دهیم؟
برای تشخیص اولیه نوع گیت میتوان به سایش کف کفش یا شکل رد پا توجه کرد، اما این روشها تشخیص قطعی ارائه نمیدهند. برای بررسی دقیقتر نحوه حرکت پا و بدن، آنالیز گیت توسط متخصص گزینه مطمئنتری است. به طور کلی نوع گیت را با روشهای زیر میتوان بررسی کرد:
- تست سایش کف کفش: بررسی قسمت های ساییده شده کف کفش میتواند سرنخهایی درباره نحوه تماس پا با زمین و مسیر حرکت آن بدهد، اما به تنهایی برای تشخیص نوع گیت کافی نیست.
- تست رد پای خیس: شکل رد پای خیس میزان تماس کف پا با سطح را نشان میدهد و برای یک بررسی اولیه مفید است، اما نمیتواند حرکت مچ، زانو و لگن را ارزیابی کند.
- آنالیز در فروشگاههای تخصصی: در برخی فروشگاهها، حرکت فرد هنگام دویدن روی تردمیل فیلمبرداری و سپس با سرعت پایین بررسی میشود. این روش میتواند اطلاعات بیشتری درباره پرونیشن و نحوه حرکت پا و بدن ارائه دهد.
- مراجعه به فیزیوتراپی: برای بررسی دقیقتر الگوی حرکتی به خصوص در صورت وجود درد یا آسیبهای تکرارشونده ارزیابی تخصصی میتواند حرکت پا، مچ، زانو و لگن را در کنار یکدیگر بررسی کند.
ارتباط گیت با انتخاب کفش ورزشی
نوع گیت یکی از عواملی است که میتواند در انتخاب کفش مخصوص دویدن تأثیر داشته باشد، زیرا کفش باید با نحوه حرکت پا هنگام تماس با زمین هماهنگ باشد. انتخاب کفش فقط بر اساس ظاهر، رنگ یا طراحی آن کافی نیست، زیرا دو کفش با ظاهر مشابه ممکن است از نظر میزان حمایت و ساختار تفاوت داشته باشند.
در پرونیشن بیش از حد پا بیشتر از حالت معمول به سمت داخل میغلتد و کفشهای Stability یا Supportive میتوانند گزینه مناسبتری باشند. در مقابل در پرونیشن کم یا سوپینیشن پا کمتر به سمت داخل میغلتد و هماهنگی کفش با حرکت طبیعی پا اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای گیت طبیعی نیز کفشهای Neutral معمولا گزینه مناسبی هستند.
با این حال نوع گیت تنها معیار انتخاب نیست و راحتی، تناسب کفش با پا و نوع فعالیت نیز باید در نظر گرفته شوند. در ارزیابی گیت ASICS نیز میزان پرونیشن و نحوه حرکت پا و بدن بررسی میشود و مواردی مانند فرود پاشنه، کادنس و حرکت لگن، زانو و مچ پا میتوانند در انتخاب کفش مناسب مورد توجه قرار گیرند.
سخن پایانی شناخت گیت برای انتخاب بهتر کفش
شناخت گیت کمک میکند پا هنگام راه رفتن یا دویدن چگونه با زمین تماس پیدا میکند و مچ، زانو و لگن چطور با یکدیگر هماهنگ میشوند. این اطلاعات فقط برای انتخاب کفش کاربرد ندارد، بلکه میتواند بعضی ناهماهنگیهای حرکتی یا عادتهایی را که روی کیفیت حرکت اثر میگذارند، بهتر مشخص کند.
تستهایی مثل بررسی سایش کف کفش یا رد پای خیس میتوانند برای یک بررسی اولیه مفید باشند، اما نباید نتیجه آنها را تشخیص قطعی نوع گیت در نظر گرفت. اگر هدف بررسی دقیق الگوی حرکت به خصوص در افرادی باشد که به طور منظم میدوند یا با درد و آسیبهای تکرارشونده مواجه هستند، ارزیابی تخصصی اطلاعات کاملتری ارائه میدهد. در نهایت انتخاب کفش زمانی منطقیتر خواهد بود که نتیجه بررسی گیت در کنار راحتی، تناسب کفش با پا و نوع فعالیت قرار گیرد.
نظرات کاربران